Pambıq Aran bölgəsinə nə verdi?- TƏKRAR YAZI, I HİSSƏ

Pambıq Aran bölgəsinə nə verdi?

Azərbaycan dövlət müstəqiliyini bərpa edəndən sonra ölkədə aqrar islahat həyata keçirildi- keçmiş kolxoz və sovxozlar ləğv edildi. Onların torpaqları isə kəndlilərə pay kimi verildi. Bundan sonra pambıq əkmək Azərbaycan kəndlisinin könüllü seçimi oldu.

Hökumət qeyri-neft sektoru haqqında düşünməyə başladı

Nəticədə 1999-cu ildən etibarən pambıq istehsalı 100 min tondan da aşağı düşdü. 2009-cu ildə Azərbaycanda 32 min tona yaxın pambıq tədarük edilib ki, bu, təqribən bir əsr əvvəlin- 1913-cü ilin göstəricisindən iki dəfə azdır.

2015-ci ildə dünya bazarında neftin qiyməti kəskin ucuzlaşanda, hökumət nəhayət qeyri-neft sektorunun inkişafı barədə ciddi düşünməyə və real addımlar atmağa başladı. Və bu zaman pambığı seçdi.

Niyə məhz pambıq? Bu suala Azərbaycan prezidentinin son illərdəki çıxışlarından cavab tapmaq olur:

1. İxracyönümlü olmağına görə;

“Pambıq ixracyönümlü məhsuldur, ölkəyə valyuta gətirir. Elə məhsul Azərbaycanda istehsal edilməlidir ki, bazarlardan asılı olmasın. Bax, pambıq o məhsullardandır. Çünki dünya birjalarında satılır.” 

• əməktutumlu olmağına görə;

“Pambıqçılıq əməktutumlu kənd təsərrüfatı sahəsidir. Məşğulluq üçün pambıqçılığın çox böyük xeyri var.”

• ənənəviliyinə görə;

“Pambıqçılığın Azərbaycanda qədim ənənələri vardır. Əsrlər boyu xalqımız pambıqçılıqla məşğul olubdur”. 

Dövlət dəstəyi nəticəsində pambıq əkini yenidən genişlənməyə başlayıb. Əgər 2015-ci ilə ölkə üzrə 18,7 min hektar sahədən 35,2 min ton məhsul istehsal edilmişdisə, 2018-ci ildə 132,5 min hektardan 232,2 min ton, 2019-cu ildə 100,1 min hektardan 294 min ton xam pambıq tədarük edilib. 

Hökumət xam pambıq istehsalını 2022-ci ildə 500 min tona çatdırmağı hədəfləyib. Hazırda 1 ton pambığın alış qiyməti  növündən asılı olaraq 550-650 manat aralığında dəyişir.

Ölkə başçısı çıxışlarında dəfələrlə bu sahənin gəlirli olduğunu  deyib:“Pambıqçılığı inkişaf etdiririk ki, insanlar daha da yaxşı yaşasınlar, daha da yaxşı pul qazansınlar.”

Pambıq əkininin genişlənməyi ölkənin təqribən 20 rayonunda mövsümi işlər yaranmağına səbəb olub. Hər hektara qulluq etməyə 2 nəfər işçi tələb olunduğu deyilir. Bu hesablama ilə 100 min hektara 200 min işçi düşür. Amma bu işlər yazın ortalarından payızın sonunadək davam edir. Bir günlük əməyə görə isə 10-15, ən çoxu 20 manat haqq ödənilir.

Təhsilsiz qadınlar üçün yeni iş yeri…

Heç bir yerdən gəliri olmayan əyalət insanı, xüsusilə təhsilsiz qadınlar üçün bu iş, əziyyətli olsa da, sərfəlidir. Amma burada da həyat və sağlamlıq üçün risklər var. 2018-ci ildə Saatlı, Tərtər, İmişli və digər rayonların pambıq tarlalarında alaq otlarını təmizləyən işçilər kütləvi olaraq kimyəvi zəhərlənməyə məruz qalıblar. Bundan əvvəl və sonrakı vaxtlarda isə işçilərin “gün vurması”,  tarlaya yük maşınında aprılanların qəzaya düşüb ölməsi faktları qeydə alınıb. Üstəlik bu sahədə çalışanlarla əmək münasibəti qeyri-rəsmi qurulur.

İnsan hüquqları üçün riskli sahə

Hüquqşünas Vazeh Zahidov hesab edir ki, Azərbaycanda pambıqçılıq insan hüquqları üçün riskli sahədir:

“İşlərin mövsümi olmağına baxmayaraq qanunla işçilərlə əmək müqaviləsi bağlanılmalı, əməyin mühafizəsi təmin edilməlidir. Lakin bu qaydalara əməl edilmir. Son illərdə pambıq tarlalarında baş verən kütləvi zəhərlənmə və günvurma halları onu göstərir ki, bu sahəyə nəzarət həddindən artıq zəifdir. İşçilərin tarlalara yük maşınlarında aparılması, fasilə vaxtlarında dincəlmək üçün normal şəraitin yaradılmaması, sanitar-gigiyenik normalara əməl olunmaması, mümkün bədbəxt hadisələrdən sığortalanmaması da belə hüquq pozuntularındandır”.

Müxtəlif dövrlərdə kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri, iqtisadçılar və hüquqşünaslar bu sahənin inkişafı, onun iqtisadiyyata, əhalinin rifahına daha çox töhfə verməsi ilə bağlı təkliflərlə çıxış ediblər. Onları aşağıdakı şəkildə ümumiləşdirək:

• Azərbaycanın pambıq istehsalı üçün kifayət qədər resursları (torpaq, texnika, su ehtiyatları) yoxdur. Bundan əlavə, onun əkinini daha çox kütləviləşdirmək kənd təsərrüfatının digər sahələrinə mənfi təsir göstərir.
• Xam pambığın ixracı iqtisadi cəhətdən səmərəli deyil. Hökumət xam pambığı son məhsula çevirən sənayenin yaradılmasına güc verməlidir. Bu, ölkəyə daha çox gəlir gətirə, yeni iş yerlərinin açılmasına səbəb ola bilər.
• Bu sahədə bazar iqtisadiyyatı prinsipləri gözlənilməli, hökumət məcburetmə ilə deyil, stimullaşdırıcı tədbirlər görməklə pambıq əkininə nail olmalıdır.
• Tarla işi görənlərlə əmək münasibəti qanuni çərçivəyə salınmalı, ətraf mühit, həyat və sağlamlıq üçün risq faktorları aradan qaldırılmalıdır.